2026: een jaar van mijlpalen voor de lhbtiqa+-gemeenschap

Juridisch: 25 jaar huwelijk voor iedereen

In de historische nacht van 1 april 2001, treden nét na middernacht vier stellen in het huwelijk op het Stadhuis van Amsterdam. Voor het eerst in de wereldgeschiedenis treden mensen van gelijk geslacht in een burgerlijk huwelijk (eerste kerkelijke inzegening van een homohuwelijk vond in 1986 al plaats, in het Remonstrantse Broederschap – precies 40 jaar geleden!). De huwelijken worden voltrokken door de toenmalige burgemeester Job Cohen.

Diezelfde dag treed – vanaf middernacht - Wet openstelling huwelijk in werking. Aan het Burgerlijk Wetboek wordt toegevoegd: “Een huwelijk kan worden aangegaan door twee personen van verschillend of van gelijk geslacht.” Nederland is daarmee het eerste land ter wereld dat het huwelijk openstelt voor paren van gelijk geslacht. Pas elf jaar later, op 10 oktober 2012, is deze wet ook voor Caribisch Nederland ingegaan. Het eerste stel van gelijk geslacht in het Caribisch deel van Nederland trouwde op 4 december 2012.

Sinds die historische nacht in 2001 zijn in 25 jaar tijd meer dan 28.000 stellen van gelijk geslacht in Nederland met elkaar getrouwd. 2026 markeert daarmee een kwart eeuw huwelijk voor iedereen. Het is een mijlpaal die wereldwijd navolging kreeg: bijna 40 andere landen stelden sinds 2001 het huwelijk open voor iedereen.

Juridisch: 55 jaar afschaffing van artikel 248bis

2026 markeert tevens het jaar dat artikel 248bis in 1971 uit het Wetboek van Strafrecht werd geschrapt. Dit wetsartikel bepaalde dat seksueel contact tussen een meerderjarige en een minderjarige van gelijk geslacht strafbaar was. Voor heteroseksuele contacten was de minimale legale leeftijd voor seks 16 jaar. De bepaling ging uit van de discriminatoire idee dat minderjarigen (toen dus ieder jonger dan 21 jaar) ‘beschermd’ dienden te worden van meerderjarigen die hen tot homoseksualiteit zouden ‘verleiden’.

Dit jaar staan we er bij stil dat deze bepaling 55 jaar diep in de geschiedenis ligt, ver van het heden.

COC: 80 jaar strijd en emancipatie

Wat in 1946 in Amsterdam begon als een bescheiden lezerskring – toen nog de Shakespeare Club genaamd – is in 80 jaar uitgegroeid tot een toonaangevende belangenorganisatie voor de, toen nog, homogemeenschap. In 1949 veranderde de Shakespeare Club van naam en werd het COC – het Cultuur- en Ontmoetingscentrum – geboren, met als doel sociale emancipatie en het bieden van een veilig platform voor de lhbtiqa+-gemeenschap in Nederland. Deze rol vervult het COC inmiddels acht decennia lang. Het is daarmee ook de oudste nog bestaande lhbtiqa+-organisatie ter wereld.

Het COC kan terugkijken op een bijzonder geslaagde geschiedenis, waarin het continue voorop stond in de strijd om emancipatie en acceptatie. Er is veel bereikt in deze tachtig jaar: de afschaffing van strafbaarheid in 1971, het wettelijke verbod op discriminatie van lesbiennes en homoseksuelen in 1994 (met de introductie van de Algemene wet gelijke behandeling), en de uitbreiding van deze bescherming naar transgender-, intersekse- en non-binaire personen in 2019. Aandacht voor seksualiteit en (seksuele) diversiteit op scholen is sinds 2012 verplicht en op ongeveer 80 procent van de middelbare scholen in Nederland bestaan GSA’s (Gender and Sexuality Alliances).

Ook het Regenboog-stembusakkoord, een initiatief van COC, werd bij de afgelopen verkiezingen voor de vijfde Tweede Kamerverkiezing ondertekend door partijen die zich toeleggen op het bevorderen van lhbtiqa+-emancipatie.

Feesten en zichtbaarheid: Pride, WorldPride en 30 jaar botenparade

Dit jaar staat ons een historische feestviering te wachten. Voor het eerst zal Amsterdam de gaststad worden van de WorldPride. WorldPride is een mondiaal evenement dat de zichtbaarheid en bewustwording van lhbtiqa+-kwesties internationaal bevordert. Het is voor het eerst dat Nederland dit evenement organiseert. Amsterdam volgt daarmee de eerdere gaststeden Rome, Jeruzalem, Londen, Toronto, Madrid, New York en Kopenhagen-Malmö op. Een mooie gelegenheid om te laten zien dat Nederland zich onverminderd hard maakt voor gelijke rechten en universele acceptatie.

WorldPride Amsterdam 2026 zal van 25 juli tot en met 8 augustus 2026 plaatsvinden. Naast WorldPride zal ook de Pride March plaatsvinden op 25 juli.

Pride Amsterdam viert dit jaar bovendien haar 30-jarig bestaan. In 1996 voeren 45 Pride-boten voor het eerst door de Amsterdamse grachten. Deze allereerste festivaleditie duurde drie dagen en hoewel de botenparade slechts een onderdeel van de laatste festivaldag was, groeide juist de botenparade uit tot een onverwacht succes. Een succes dat nog decennialang zal worden herhaald: dit jaar wordt al 30 jaar de liefde, vrijheid en solidariteit gevierd op de Amsterdamse grachten.   

De NCDR viert en vecht mee

De NCDR zet zich met woord en daad voor in om lhbtiqa+-acceptatie hoog op de agenda te krijgen, in de maatschappij, in de politiek en intern binnen de overheid. Zo willen we transitieverlof gerealiseerd zien in de herziene Wet Arbeid en Zorg (Wazo), en de cao-onderhandelingen van het Rijk. Ook dringen we aan op behandelen van de nieuwe Transgenderwet, om eindelijk de nodige versoepeling van de wet te realiseren.

Hoewel uit de meest recente Lhbtiqa+-monitor uit 2024 blijkt dat een steeds groter deel van de Nederlandse bevolking een positieve houding heeft ten opzichte van seksuele en genderdiversiteit – en dit goed nieuws is – onthullen de resultaten ook grote verschillen in deze houding ten aanzien van verschillende lhbtiqa+ groepen. Tegenover bi+, transgender en non-binaire personen staat men het minst positief. Wanneer een bi+, trans of non-binair individu ook een niet-westerse achtergrond heeft, een beperking of religieuze overtuiging, neemt zowel de discriminatie als het racisme tegen hen toe. Dit leidt tot onveiligheid in de openbare ruimte en/of in hun thuissituaties, en tot discriminatie op de arbeidsmarkt. Voor deze discriminatie is in Nederland geen ruimte.

Conclusie

2026 laat zien hoe geschiedenis, strijd, liefde en feest met elkaar verbonden zijn binnen de lhbtiqa+-gemeenschap. Van de afschaffing van discriminerende wetten tot de openstelling van het huwelijk, van 80 jaar georganiseerde emancipatie tot internationale zichtbaarheid tijdens WorldPride: elk jubileum vertelt een verhaal van moed, liefde en solidariteit. Het zijn momenten om te herdenken, te vieren en door te geven. Nederland staat voor de opdracht om haar positie als pionier, gidsland op het gebied van mensenrechten en gelijkwaardigheid, te herpakken. Laat 2026 het jaar worden waarin we die opdracht volbrengen.