Terugblik: Roots & Remedies – Moving towards structural change

Het symposium vond plaats op de Internationale Dag tegen Racisme en stond in het teken van het Tweede VN-Decennium voor Mensen van Afrikaanse Afkomst dat inzet op erkenning, rechtvaardigheid en herstel. Waar het eerste decennium beperkte structurele resultaten opleverde, markeert dit symposium een duidelijke intentie van reflectie naar implementatie.

Een dag voor het Symposium was er met een delegatie van UNESCO de derde dialoog in de  Dialogue Series on Reparatory Justice. Na eerdere bijeenkomsten in Parijs en Londen, stond de derde dialoog in Den Haag in het teken van het concretiseren van een internationale Reparatory Justice Toolkit: een praktisch kader voor overheden en instellingen om historische onrechtvaardigheden en hun doorwerking aan te pakken.

Van internationale dialoog naar nationale beweging

Het symposium bouwde voort op de internationale Dialogue Series on Reparatory Justice. Deze internationale lijn kreeg op 21 maart een nationale vertaling. Binnen én buiten De Bazel klonk een gedeelde urgentie: duizenden mensen gingen diezelfde dag in Amsterdam de straat op tegen racisme en discriminatie. Het symposium stond daarmee niet op zichzelf, maar was zichtbaar verbonden met bredere maatschappelijke bewegingen en grassroots geluiden. Een belangrijk moment in het programma was het praktijkvoorbeeld Route naar Herstel, gepresenteerd door Dionne Abdoelhafiezkhan. Hierin werd zichtbaar hoe kennis, inzicht en initiatieven vanuit de mensen, politieke besluitvorming en beleidsontwikkeling  samenkomen. Het proces in Amsterdam, met meer dan 70 aanbevelingen waarvan er tien zijn overgenomen, laat zien dat er genoeg kennis is binnen gemeenschappen voor structurele verandering.  En dat dit duurzaam resultaat oplevert al beleid samen met hen optrekt en dit wordt gekoppeld aan politieke verankering. De focus verschoof van agenderen naar uitvoeren en verantwoorden.

Institutionele verantwoordelijkheid centraal

In haar keynote bracht professor Thuli Madonsela een diepgaande analyse van de hardnekkigheid van structurele ongelijkheid. Zij liet zien dat raciale ongelijkheid geen toeval is, maar het gevolg van eeuwenlange, juridisch en institutioneel georganiseerde uitsluiting. Met haar metafoor van een “rigged monopoly game” maakte zij inzichtelijk dat formele gelijkheid onvoldoende is zolang historisch onrecht niet is hersteld: het spel gaat door, maar de startposities blijven ongelijk. Vanuit haar werk in Zuid-Afrika introduceerde zij een benadering van herstel die verder gaat dan compensatie alleen. Centraal stond een vorm van reparatieve rechtvaardigheid geworteld in het concept van ubuntu, waarin rechtvaardigheid niet alleen draait om herverdeling, maar ook om het herstellen van relaties, waardigheid en menselijkheid. Daarbij benadrukte zij dat zonder restitutieve maatregelen de belofte van gelijkheid leeg blijft en dat structurele ongelijkheid zichzelf blijft reproduceren. Professor Madonsela onderstreepte dat herstel een breed en samenhangend pakket vraagt, waaronder institutionele hervorming, economische herverdeling, erkenning van historisch onrecht en investeringen in gemeenschappen. Reparaties zijn volgens haar geen kwestie van liefdadigheid, maar van rechtvaardigheid: een noodzakelijke stap om tot duurzame sociale cohesie en werkelijke gelijkwaardigheid te komen.

Het daaropvolgende panel met Nancy Jouwe, dr. Nawal Mustafa en dr. Kwame Nimako bouwde hierop voort door bloot te leggen hoe hedendaagse instituties ongelijkheid blijven reproduceren. Zij benadrukten dat koloniale machtsstructuren niet alleen historisch zijn, maar nog steeds doorwerken in beleid, kennisproductie en maatschappelijke ordening. Werkelijke verandering vraagt volgens hen om herverdeling van macht, middelen en zeggenschap.

Kennis, ervaring en richting vanuit gemeenschappen

In de middag gingen deelnemers in vijf deelsessies met elkaar in gesprek over concrete thema’s, waaronder het vormgeven van een Route naar Herstel, democratische participatie, zichtbaarheid, data en Zwarte geschiedenissen en de positie van Afrikaanse gemeenschappen in Nederland. In deze sessies kwamen mensen uit gemeenschappen, het maatschappelijk middenveld, beleid en onderzoek samen om te verdiepen, uit te wisselen en gezamenlijk richting te formuleren.

De deelsessies maakten zichtbaar dat de aanpak van anti Zwart racisme niet alleen voortkomt uit beleid, maar juist uit de kennis, ervaringen en praktijken die al bestaan binnen gemeenschappen zelf. Daarbij ging het niet alleen over ervaringen van uitsluiting, maar vooral ook over veerkracht, organisatievermogen, innovatie en vormen van kennisproductie die vaak onvoldoende worden erkend binnen bestaande beleidskaders. Een belangrijke rode draad uit de sessies was dat definities, zichtbaarheid en beleidskaders nog regelmatig tekortschieten om recht te doen aan de diversiteit en realiteit van Zwarte en Afrikaanse gemeenschappen in Nederland. Dit vraagt om preciezer taalgebruik, meer ruimte voor meerstemmigheid en beleid dat beter aansluit op de leefwerelden van verschillende groepen en een beroep doet op hun kennis en expertise buiten de usual suspects om.

De mentimeteropbrengsten sloten hier direct op aan. Deelnemers riepen de NCDR op om vaker toegankelijke bijeenkomsten te organiseren, ook in wijken, om gemeenschappen actiever en breder te bereiken en om niet steeds bij dezelfde groepen uit te komen. Daarnaast werd het belang benadrukt van investeren in Zwart publiek leiderschap, zichtbaarheid en documentatie, en het actief bewaken van naleving van wettelijke kaders rondom discriminatie en racisme. Ook een intergenerationeel perspectief werd genoemd als belangrijke voorwaarde voor duurzame verandering.

De noodzaak van structurele verandering

Het symposium kwam tot stand in samenwerking met verschillende partners, waaronder het Slavernijmuseum, het Zwart Manifest, het Herdenkingscomité Slavernijverleden en de Echo Awards. Die samenwerking weerspiegelde ook de bredere inzet van de dag: verbinding zoeken tussen beleid, kennis, cultuur, gemeenschappen en praktijk.

In haar afsluitende keynote reflections keek Michaela Moua, EU Anti Racism Coordinator, terug op de dag vanuit Europees perspectief. Haar bijdrage bracht de belangrijkste inzichten samen en plaatste de Nederlandse opgave in een bredere Europese context. Daarbij stond de vraag centraal hoe landen en instellingen anti Zwart racisme niet incidenteel, maar duurzaam en structureel kunnen bestrijden.

Met Roots and Remedies maakte de NCDR duidelijk dat de tijd van vrijblijvendheid voorbij is. De noodzaak van structurele verandering werd tijdens het symposium niet alleen uitgesproken, maar ook uitgewerkt in voorbeelden, gesprekken en concrete richtingen voor vervolg. De dag liet zien dat er kennis, ervaring en voorstellen aanwezig zijn. De opdracht die blijft liggen is om die om te zetten in beleid dat standhoudt, wordt uitgevoerd en blijvend wordt gemonitord.