Met het verschijnen van het eindrapport Discriminatie doorbreken – Naar een overheid die discriminatie en racisme bestrijdt en voorkomt sluit de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme een vierjarig traject af van onderzoek, analyse, dialoog en advisering. Het resultaat is een indrukwekkend, grondig en gezaghebbend rapport dat niet alleen inzicht geeft in de aard en omvang van discriminatie en racisme in Nederland, maar vooral laat zien waarom de aanpak ervan nog altijd tekortschiet en wat er nodig is om daar verandering in te brengen. Als Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme spreek ik mijn grote waardering uit voor het werk van voorzitter Joyce Sylvester en alle leden van de Staatscommissie. Zij hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het maatschappelijk en bestuurlijk debat over discriminatie en racisme. Het rapport biedt niet alleen een analyse van de problemen waarmee Nederland wordt geconfronteerd, maar ook een heldere routekaart voor de toekomst.
Discriminatie en racisme zijn structurele verschijnselen
De belangrijkste verdienste van het rapport is misschien wel dat het definitief afrekent met het idee dat discriminatie vooral bestaat uit individuele incidenten of uitzonderlijke ontsporingen. De Staatscommissie laat overtuigend zien dat discriminatie en racisme structurele verschijnselen zijn. Zij zijn verweven geraakt met instituties, procedures, beleidskeuzes, maatschappelijke verhoudingen en soms zelfs met de manier waarop de overheid naar burgers kijkt. Dat inzicht is niet nieuw. Tal van onderzoeken, parlementaire enquêtes en evaluaties hebben de afgelopen jaren vergelijkbare conclusies getrokken. We zagen het bij de toeslagenaffaire. We zagen het in onderzoeken naar etnisch profileren. We zagen het in analyses van discriminatie op de arbeidsmarkt, woningmarkt, in het onderwijs, de zorg en de financiële dienstverlening. Toch is de kracht van dit eindrapport dat het al deze inzichten samenbrengt en plaatst binnen één overkoepelend verhaal: de Nederlandse overheid is nog onvoldoende ingericht om discriminatie structureel te voorkomen. Dat is een ongemakkelijke conclusie. Maar het is wel een noodzakelijke conclusie.
Dubbele rol overheid
De Staatscommissie stelt vast dat de overheid een dubbele rol heeft. Zij is enerzijds hoeder van de grondrechten en daarmee verantwoordelijk voor bescherming tegen discriminatie. Anderzijds kan zij zelf onderdeel worden van het probleem wanneer beleid, uitvoering of toezicht leiden tot ongelijke behandeling. Die constatering vraagt om bestuurlijke bescheidenheid, maar vooral om bestuurlijke moed. Het rapport benoemt drie fundamentele oorzaken waarom de aanpak van discriminatie en racisme achterblijft. Ten eerste ontbreekt het vaak aan voldoende representatie en meerstemmigheid. Beleid wordt nog te vaak ontwikkeld vanuit een beperkt perspectief. Mensen die dagelijks de gevolgen van discriminatie ervaren, worden onvoldoende betrokken bij de ontwikkeling van beleid, wetgeving en uitvoering. Hierdoor blijven belangrijke inzichten buiten beeld.
Ten tweede is de aanpak van discriminatie nog altijd te reactief. De overheid grijpt vaak pas in wanneer het probleem zich al heeft voorgedaan. Klachtenprocedures, rechtsbescherming en toezicht zijn grotendeels gericht op herstel achteraf. Preventie vooraf krijgt onvoldoende aandacht. Ten derde ontbreekt het regelmatig aan politieke en bestuurlijke sturing. Te vaak wordt discriminatie wel benoemd, maar niet vertaald in concrete keuzes, verplichtingen of structurele maatregelen. Daardoor blijft vooruitgang afhankelijk van individuele bestuurders, tijdelijke programma’s of maatschappelijke druk van buitenaf. Juist deze analyse maakt het rapport zo relevant voor de komende jaren.
Van vrijblijvendheid naar verantwoordelijkheid
De Staatscommissie kiest nadrukkelijk voor een andere benadering. Zij vraagt om een verschuiving van reageren naar voorkomen. Van incidentbestrijding naar structurele verandering. Van vrijblijvendheid naar verantwoordelijkheid. Dat sluit nauw aan bij de koers die ik als Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) sinds mijn instelling heb bepleit. De afgelopen jaren hebben wij als NCDR steeds benadrukt dat bewustwording alleen niet voldoende is. Bewustwording is belangrijk, maar verandert op zichzelf geen systemen. Een training verandert geen wet. Een campagne verandert geen institutionele praktijk. Een goed gesprek verandert niet automatisch de uitkomst van een algoritme. Daarom hebben wij steeds gepleit voor normstelling, borging, monitoring en structurele verankering van beleid. Het eindrapport van de Staatscommissie bevestigt dat deze koers noodzakelijk is. Met name de aanbevelingen rond de invoering van de Discriminatietoets, de versterking van centrale regie, de ontwikkeling van structurele monitoring en de introductie van een Gelijkheidsplicht Publieke Sector verdienen serieuze politieke opvolging.
Discriminatietoets en Gelijkheidsplicht Publieke Sector
De oproep om de Discriminatietoets breed binnen de publieke sector toe te passen is daarbij van bijzonder belang. Juist omdat veel vormen van institutionele discriminatie niet voortkomen uit kwade bedoelingen, maar uit routinematige processen, onbewuste aannames en onvoldoende getoetste beleidskeuzes, is het essentieel dat risico’s vooraf worden gesignaleerd. Preventie moet een vast onderdeel worden van goed bestuur. Ook de aanbeveling om te komen tot een Gelijkheidsplicht Publieke Sector is een belangrijke stap. Daarmee verschuift de verantwoordelijkheid van passief niet-discrimineren naar actief bevorderen van gelijke behandeling. Dat is een fundamentele verandering in denken. Niet alleen de vraag “discrimineren wij niet?” staat dan centraal, maar vooral de vraag: “doen wij voldoende om gelijkwaardigheid daadwerkelijk te realiseren?” Een ander belangrijk element in het rapport is de aandacht voor Caribisch Nederland. De Staatscommissie laat zien dat achterstelling en ongelijke behandeling van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba niet kunnen worden beschouwd als een randverschijnsel. Het gaat om een fundamentele gelijkwaardigheidskwestie binnen het land Nederland. Die boodschap verdient blijvende politieke aandacht, zoals wij als NCDR dat onlangs ook bepleit hebben in ons advies Gelijkwaardigheid als grondwettelijke opdracht. Ongelijkheid tussen Europees en Caribisch Nederland doorbroken.
Impliciete waarschuwing
Het rapport bevat daarnaast een impliciete waarschuwing. Nederland beschikt inmiddels over voldoende kennis. Er zijn onderzoeken, rapporten, evaluaties, parlementaire enquêtes, wetenschappelijke analyses en aanbevelingen. De vraag is niet langer wat het probleem is. De vraag is evenmin welke instrumenten beschikbaar zijn. De vraag is of wij bereid zijn de noodzakelijke keuzes te maken. Juist daarom mag dit rapport niet het lot ondergaan van zoveel andere rapporten die na een periode van aandacht langzaam verdwijnen in archiefkasten, beleidsnota’s en parlementaire dossiers. De regering doet er verstandig aan om op korte termijn met een integrale kabinetsreactie te komen waarin niet alleen waardering wordt uitgesproken voor het werk van de Staatscommissie, maar waarin vooral concreet wordt aangegeven welke aanbevelingen worden overgenomen, binnen welke termijn en met welke middelen. Want tot nu toe is er weinig geld en capaciteit beschikbaar om discriminatie en racisme in Nederland tegen te gaan. Ook het parlement heeft hierin een belangrijke verantwoordelijkheid. De aanbevelingen raken immers aan wetgeving, toezicht, rechtsbescherming, publieke dienstverlening en de inrichting van de overheid zelf. Dat vraagt om politieke keuzes die verder gaan dan incidentele debatten.
Permanente opdracht
Voor mij als Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme staat één conclusie centraal. Nederland bevindt zich op een belangrijk kruispunt. We kunnen ervoor kiezen om discriminatie en racisme te blijven benaderen als losse incidenten die vragen om tijdelijke aandacht en incidentele interventies. Maar we kunnen ook erkennen dat het gaat om structurele vraagstukken die vragen om structurele oplossingen. De Staatscommissie heeft duidelijk gemaakt welke richting nodig is. Nu is het aan regering, parlement, uitvoeringsorganisaties, toezichthouders, maatschappelijke instellingen en de samenleving als geheel om die richting daadwerkelijk in te slaan. Want discriminatie bestrijden is geen tijdelijke beleidsprioriteit of een campagne. Het is een permanente opdracht die rechtstreeks voortvloeit uit artikel 1 van onze Grondwet.
Een samenleving waarin iedereen gelijkwaardig wordt behandeld ontstaat niet vanzelf. Dat vraagt om leiderschap. Om politieke moed. Om institutionele vernieuwing. Om blijvende investeringen. En bovenal om de bereidheid niet weg te kijken wanneer ongelijkheid zichtbaar wordt. Het eindrapport van de Staatscommissie laat zien wat daarvoor nodig is. Nu is het tijd om te handelen.
Rabin Baldewsingh,
Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme