Hoe veilig is een samenleving wanneer niet iedereen in gelijke mate op de bescherming van de politie kan rekenen? En wat zegt het over onze rechtsstaat wanneer persoonlijke kenmerken, zoals huidskleur of afkomst, mogelijk mede bepalen hoe iemand door de politie wordt benaderd en behandeld? Deze fundamentele vragen stonden op 9 november centraal tijdens een bijeenkomst in de Melkweg in Amsterdam, ter gelegenheid van tien jaar monitoring door Controle Alt Delete.
Een organisatie die zich al een decennium inzet tegen etnisch profileren, discriminatie en buitensporig politiegeweld. Het werd een indringende bijeenkomst, waarin niet alleen cijfers en onderzoeken centraal stonden, maar vooral ook de ervaringen van nabestaanden van mensen die tijdens of na politieoptreden zijn overleden. Hun verhalen herinneren ons eraan dat achter iedere statistiek een mensenleven schuilgaat. Een gezin dat iemand moet missen. Nabestaanden die met vragen achterblijven. En grote wantrouwen in overheidsinstanties.
Cijfers die niet genegeerd mogen worden
Controle Alt Delete presenteerde verontrustende cijfers. Volgens de organisatie zijn sinds 2016 in Nederland 142 mensen overleden bij of na politieoptreden. Uit de gepresenteerde gegevens volgt volgens Controle Alt Delete dat mensen met een migratieachtergrond een 22 keer zo grote kans hebben om onder dergelijke omstandigheden te overlijden als mensen zonder migratieachtergrond. Dat is een buitengewoon ernstig signaal. Tegelijkertijd vragen deze cijfers om zorgvuldige wetenschappelijke duiding; niet op individueel niveau, maar op institutioneel niveau. De statistische samenhang bewijst op zichzelf niet dat racisme in ieder afzonderlijk incident een rol heeft gespeeld. Maar de omvang van het verschil rechtvaardigt diepgaand en onafhankelijk onderzoek naar mogelijke oorzaken, waaronder discriminatie en institutioneel racisme. Wie zulke verschillen constateert, kan niet volstaan met de mededeling dat racisme niet wordt herkend. De vraag is juist waarom deze verschillen bestaan en welke rol het handelen van instituties daarin speelt.

Beeld: © Controle Alt Delete
Racisme verdwijnt niet door het niet te herkennen
Tijdens de bijeenkomst stelde korpschef Janny Knol dat zij geen verband ziet tussen racisme en fataal politiegeweld. Zij nam afstand van de conclusie dat uit de gepresenteerde cijfers institutioneel racisme bij politieoptreden zou blijken. Wel erkende zij dat discriminatoir handelen voorkomt en dat politiemedewerkers daarop worden aangesproken, soms zelfs met ontslag als gevolg. Die nuancering is belangrijk. Maar de stelling dat er geen verband zou zijn tussen racisme en fataal politiegeweld, gaat niet alleen te ver, maar is ook te vroeg is omdat er een goed onderbouwd onderzoek nog moet plaatsvinden. Bovendien is de politie geen instituut dat buiten de samenleving staat. Zij is onderdeel van die samenleving en vormt daarvan in belangrijke mate een afspiegeling. Als racisme, bewuste en onbewuste vooroordelen en discriminatoire patronen in onze samenleving bestaan, waarom zouden die dan bij de politie ontbreken? Dat is geen beschuldiging aan het adres van iedere politieagent. Het is een noodzakelijke erkenning van de maatschappelijke werkelijkheid.
Wanneer mensen vanwege hun afkomst, huidskleur of andere persoonlijke kenmerken anders worden gecontroleerd, benaderd of behandeld, spreken we over discriminatie. En wanneer die ongelijke behandeling samenhangt met geracialiseerde vooroordelen of raciale stereotypen, kan wel degelijk sprake zijn van racistisch handelen. Dat hoeft niet altijd voort te komen uit bewuste vijandigheid. Ook ingesleten werkwijzen, institutionele routines en onbewuste aannames kunnen tot discriminerende uitkomsten leiden. Institutioneel racisme verdwijnt niet doordat individuele medewerkers goede bedoelingen hebben. En racisme wordt niet minder werkelijk wanneer het niet als zodanig wordt herkend. Juist van de leiding van de politie mag worden verwacht dat zij deze werkelijkheid onder ogen ziet en bereid is ook de ongemakkelijke vragen te stellen.
Vooruitgang verdient erkenning, maar geen zelfgenoegzaamheid
Het zou onrechtvaardig zijn om voorbij te gaan aan de veranderingen die de afgelopen vijf jaar binnen de politie hebben plaatsgevonden. Er is meer aandacht gekomen voor etnisch profileren, diversiteit, inclusie en professioneel handelen. Er wordt geïnvesteerd in bewustwording, opleidingen en het bespreekbaar maken van discriminatie binnen de organisatie. Ook de bereidheid om met maatschappelijke organisaties en kritische gesprekspartners in dialoog te gaan, is gegroeid. Dat verdient erkenning en waardering. De korpsleiding en de vele politiemedewerkers die zich dagelijks inzetten voor een rechtvaardige en betrouwbare politie verdienen daarvoor complimenten. Maar vooruitgang betekent niet dat het probleem is opgelost. Zolang mensen discriminatie ervaren bij politiecontroles, zolang er incidenten plaatsvinden waarbij buitensporig geweld wordt vermoed en zolang mensen overlijden tijdens of na politieoptreden, blijft kritische reflectie noodzakelijk.
Vooral bij fatale incidenten moet de lat buitengewoon hoog liggen. Niet ieder overlijden na politiecontact is het gevolg van verwijtbaar handelen. Maar ieder overlijden vraagt om onafhankelijk onderzoek, transparantie en de bereidheid om daaruit lessen te trekken. Het streven moet zijn dat niemand onnodig het leven verliest tijdens politieoptreden. Ieder vermijdbaar sterfgeval is er één te veel.
Ook het Openbaar Ministerie draagt verantwoordelijkheid
Tijdens de bijeenkomst benadrukte voorzitter van het College van procureurs-generaal Rinus Otte terecht dat een politieagent niet automatisch strafrechtelijk verantwoordelijk is wanneer iemand na politiecontact overlijdt. De beoordeling van strafrechtelijke aansprakelijkheid vraagt om zorgvuldig onderzoek en uiteindelijk, waar van toepassing, een rechterlijk oordeel. Dat beginsel staat niet ter discussie. Maar de verantwoordelijkheid van het Openbaar Ministerie reikt verder dan uitsluitend de juridische beoordeling van individuele incidenten. Ook de vraag of er structurele patronen bestaan, verdient aandacht. Waarom zijn bepaalde groepen oververtegenwoordigd? Welke rol spelen vooroordelen, escalatie, geweldsinstructies en de omgang met mensen met onbegrepen gedrag? En krijgen nabestaanden voldoende toegang tot informatie en een begrijpelijke uitleg over wat er is gebeurd? Aanwijzingen dat selectiviteit voorkomt in de strafrechtketen, heeft het WODC reeds eerder in een onderzoek opgetekend.
Het OM moet niet alleen onafhankelijk en zorgvuldig onderzoeken, maar ook bijdragen aan transparantie en maatschappelijk vertrouwen. Daarvoor zijn betere registratie, betrouwbare gegevens en onafhankelijk onderzoek naar mogelijke discriminatoire patronen noodzakelijk. Rechtsstatelijkheid vraagt immers niet alleen dat politiegeweld juridisch wordt beoordeeld, maar ook dat de overheid bereid is structurele risico's te herkennen en te voorkomen.
Controle Alt Delete houdt de rechtsstaat een spiegel voor
Tien jaar Controle Alt Delete is daarom meer dan een jubileum. Het is ook een moment om stil te staan bij de betekenis van maatschappelijke tegenspraak. Organisaties als Controle Alt Delete vervullen een belangrijke democratische functie. Zij stellen vragen die instituties soms liever niet krijgen. Zij verzamelen gegevens, ondersteunen mensen die zich niet gehoord voelen en houden de overheid een spiegel voor. Dat kan schuren. Maar een democratische rechtsstaat heeft juist behoefte aan die kritische stemmen. De politie beschikt namens de samenleving over vergaande bevoegdheden, waaronder het geweldsmonopolie. Daar hoort een uitzonderlijk grote verantwoordelijkheid bij. Hoe groter de bevoegdheden, hoe groter ook de verplichting tot transparantie, zelfkritiek en verantwoording.
De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme blijft daarom aandringen op een politieorganisatie waarin discriminatie en racisme ondubbelzinnig worden erkend en bestreden, waarin ongelijke behandeling systematisch wordt onderzocht en waarin de bescherming van de menselijke waardigheid altijd vooropstaat. Daarbij is samenwerking noodzakelijk. Tussen politie, Openbaar Ministerie, wetenschap, maatschappelijke organisaties en de gemeenschappen die het vertrouwen in de politie soms zijn kwijtgeraakt. Want vertrouwen kan niet worden afgedwongen. Het moet worden verdiend.
Erkenning is geen zwakte, maar een voorwaarde voor verandering
De belangrijkste les van tien jaar Controle Alt Delete is misschien wel dat institutionele verandering begint met de bereidheid om ongemakkelijke waarheden onder ogen te zien. Erkennen dat racisme binnen de politie voorkomt, betekent niet dat alle politiemedewerkers racistisch zijn. Het betekent dat de organisatie bereid is kritisch naar zichzelf te kijken en verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen van haar handelen. De stappen die de politie de afgelopen jaren heeft gezet, laten zien dat verandering mogelijk is. Maar de blijvende incidenten en de verontrustende verschillen tussen bevolkingsgroepen laten eveneens zien dat die verandering nog lang niet voltooid is.
Een politie die er voor iedereen wil zijn, moet ook aantoonbaar iedereen gelijkwaardig behandelen. Dat is geen vrijblijvende ambitie. Het is een fundamentele opdracht van onze democratische rechtsstaat. En uiteindelijk gaat het om een eenvoudige, maar wezenlijke belofte: wie je ook bent, waar je ook vandaan komt en hoe je er ook uitziet, je moet erop kunnen vertrouwen dat de politie je beschermt en je waardigheid respecteert. Want een rechtsstaat is pas werkelijk sterk wanneer iedereen zich door die rechtsstaat even veilig en gelijkwaardig beschermd weet.